De heruitvinding van de wolkenkrabber

Project Description

VOLKSKRANT
De heruitvinding van de wolkenkrabber

by Harmen Bockma, Jul 24, 2008[View PDF]

Een aantal huizenblokken van socialistische makelij, wat oude fabrieken, een verdwaalde toren van anoniem spiegelglas. Zes jaar geleden bood het oosten van Peking, waar nu het imponerende hoofdkwartier van de Chinese Staatstelevisie (CCTV) verrijst, een desolate aanblik.

Te midden van alle troosteloosheid in het toen excentriek gelegen gebied was een bijna 20 hectare groot terrein leeg geveegd, genoeg om bijna 20 Boeings te parkeren. Het wachtte op de verwezenlijking van een van de grootste torens ter wereld, naar ontwerp van Rem Koolhaas en Ole Scheeren van het Rotterdamse Office for Metropolitan Architecture (OMA).

Het contrast met wat de cityplanners van Peking voor ogen stond, kon niet groter zijn. ‘Toen wij meededen aan de competitie voor de bouw van CCTV, gaven de toekomstschetsen al een heel ander beeld’, zegt Scheeren. ‘Ons gebouw zou komen te staan in een woud van honderden wolkenkrabbers, de ene nog hoger dan de andere, die de komende jaren in dit nieuwe zakencentrum worden gebouwd. Geen enkele van die gebouwen was al gerealiseerd, maar het zette ons wel aan het denken over de kenmerken van de wolkenkrabber.’

In de geschiedenis van OMA speelt de wolkenkrabber een grote rol. Oprichter Rem Koolhaas werd in 1978 in een klap beroemd met zijn boek Delirious New York, zijn meeslepende lofzang op de hoogbouw van Manhattan, op de ‘cultuur van de opeenhoping’, met tekeningen waarin wolkenkrabbers de liefde bedrijven. ‘Voor Rem en voor het bureau zat er dus een extra lading aan het onderzoek naar wat dit type gebouw in deze tijd nog betekent’, zegt Scheeren. ‘Eigenlijk heeft de wolkenkrabber alle goede eigenschappen verloren. Ze worden gebouwd door projectontwikkelaars voor wie ze maar wil huren. Het zijn monofunctionele gebouwen geworden, die buiten kantooruren de stad eromheen doods achterlaten, omdat het personeel naar huis is. Ze zien er van alle kanten hetzelfde uit. Alleen hoogte is nog overgebleven als uitdrukking van hun identiteit.’

Maar wie vandaag de hoogste heeft, wordt morgen alweer onttroond, realiseerden Koolhaas en Scheeren zich maar al te goed. OMA wist de competitie te winnen met een 230 meter hoog gebouw, per definitie een wolkenkrabber dus, die tegelijkertijd het hele idee wolkenkrabber op zijn kop zet. OMA’s heruitvinding bestaat uit twee gevaarlijk naar elkaar overhellende Z-vormige torens, die boven en onder met elkaar zijn verbonden tot een spectaculaire loop, een lus waarin alle onderdelen van het produceren van televisie verenigd zijn. Wie het gebouw ziet, vraagt zich verwonderd af wat er met de zwaartekracht is gebeurd.

Volgende week, vlak voor het begin van de Olympische Spelen, moet de façade af zijn. Dag en nacht werken 1200 bouwvakkers door om Big Shorts (grote korte broek, zoals inwoners van Peking het gebouw noemen) althans aan de buitenkant af te krijgen. ‘De autoriteiten willen dat de stad er netjes uitziet’, zegt Scheeren. ‘Logisch.’ De binnenkant van het op een na grootste gebouw ter wereld, alleen het Pentagon telt meer vierkante meters, moet begin 2009 voltooid zijn.

Dan staat er een gebouw van 600 miljoen euro, dat rust op een fundering waarvoor 72.000 kubieke meter cement is gebruikt, van 52 etages hoog (de verbinding tussen de twee torens telt 11 verdiepingen), waarin dagelijks tienduizend mensen werken die programma’s maken voor 250 zenders. De lijnen op het gebouw geven aan hoe de krachten zijn verdeeld van de tonnen staal die het skelet vormen.

Onelegant, maar ook fragiel zijn de begrippen die Scheeren gebruikt om het gebouw te beschrijven. Een architect die zijn eigen schepping onelegant noemt? ‘We wilden juist niet in de eerste plaats streven naar schoonheid. Soms moet je juist clumsiness, onhandigheid, toestaan als het programma van eisen daar om vraagt. De hele wereld worstelt om maar eleganter en eleganter te worden. Wij wilden vooral een gebouw dat steeds verandert als je er vanaf een ander punt naar kijkt. Het ene moment is het futuristisch, het andere moment archaïsch.’

Ole Scheeren (37) leidt namens OMA in Peking de bouw van de toren, veruit het grootste project van het bureau tot nu toe. Koolhaas en hij zijn de ‘co-auteurs’ van het gebouw. Scheeren is sinds de start van de bouw de ‘architect in charge’.

Het was Koolhaas’ ontwerp voor het Zentrum für Kunst- und Medientechnologie in Karlsruhe, Scheerens geboorteplaats, dat hem zo greep dat hij besloot architectuur te gaan studeren. In 1995, het jaar waarin Koolhaas’ andere beroemde boek, SMLXL, verscheen, werd Scheeren aangenomen bij OMA. Zijn carrière verliep er voorspoedig. In 2002 werd hij er een van de inmiddels 6 partners die het bureau telt.

Hij werkt en woont in Peking, waar hij sinds 3,5 jaar het bureau van OMA leidt, dat zo’n 50 medewerkers telt. Hij is verantwoordelijk voor de opdrachten in Azië, waar het bureau inmiddels een flink deel van de omzet vandaan haalt. Scheeren heeft een relatie met de beroemde Chinese actrice Maggie Cheung (In the Mood for Love, Hero).

Scheeren is voor een dag op het hoofdkantoor in Rotterdam. OMA is er gevestigd in een verbazingwekkend anonieme kantoorflat net buiten het centrum. Vlakbij staat het gebouw van Nationale Nederlanden, met zijn 150 meter het hoogste kantoorgebouw van Nederland, maar een kleintje vergeleken met CCTV. Die ochtend is Scheeren uit Peking gekomen, na een tussenstop in Londen. De volgende ochtend gaat hij naar Milaan, zes uur later door naar Bangkok om er een nieuw project te presenteren, dan voor drie dagen terug naar Peking en vervolgens naar Singapore. Lichte wallen onder zijn ogen en af en toe een verborgen geeuw verraden hoe vol zijn agenda is.

Het belet de tenger gebouwde Scheeren niet om op hoffelijke toon, geduldig en steeds analyserend te vertellen over ‘zijn’ gebouw, dat geldt als een van de opvallendste ontwerpen van alle nieuwe ‘Olympische’ architectuur in Peking. De opdracht en het ontwerp hebben binnen en buiten de architectuurwereld vragen opgeroepen. Is het gebouw meer dan een mooie vorm om de vorm, is het iconische architectuur die steeds meer onder vuur komt te liggen? En, belangrijker nog, is het wel ethisch verantwoord om te werken voor een apparaat van staatspropaganda?

De opdracht om het nieuwe onderkomen van CCTV te bouwen, kwam voor OMA als een geschenk uit de hemel. Net als veel andere Westerse architectenbureaus verkeerde het bureau van Koolhaas – toen nog de enige directeur – begin deze eeuw door het wegzakken van de economie in grote problemen, zeker na de aanslagen van 11 september 2001. De Aziatische economieën herstelden zich relatief snel. Onder andere China wendde zich tot bekende Westerse bureaus om die met uitdagende ontwerpen te laten bijdragen aan de bouwexplosie.

‘Een paar maanden na 11 september begon ik aan het CCTV-project’, zegt Scheeren. ‘Het hielp ons door die zeer moeilijke periode. En het opende een compleet nieuw spectrum van opdrachten voor het kantoor. Voor die tijd was OMA vooral een producent van ideeën. Er werden relatief weinig ontwerpen ook echt uitgevoerd. Het CCTV-project heeft een zeer grote rol gespeeld bij de transformatie van het bureau. Het liet zien dat OMA ook echt kan bouwen.’

Maar het ontwerpen van het gebouw voor de staatstelevisie is OMA ook op forse kritiek komen te staan. Bouwen in China is een ding, maar door te werken voor de fabric of lies, zoals sommigen CCTV noemen, zou OMA een grens hebben overschreden. De architect Daniel Libeskind riep zijn collega’s onlangs op een ethischer houding te kiezen wat betreft werken in dictaturen en autoritair geregeerde staten. OMA werd daarna veelvuldig genoemd als een bureau dat het verkeerde voorbeeld geeft.

Scheeren pareert de kritiek door te wijzen op de grote veranderingen die gaande zijn in China. ‘We moeten onszelf steeds afvragen hoe we daar aan kunnen bijdragen.’ OMA doet dat volgens hem juist met behulp van de architectuur van het gebouw. Alleen de vorm al, die een zekere instabiliteit heeft, is bijzonder in een samenleving die voor alles stabiliteit op het oog heeft. Dat China zich met dit gebouw wil tonen aan de wereld, is veelzeggend, vindt hij.

Maar dat betekent niet dat het ontwerp niet is gebaseerd op de inhoud. De vergelijking die soms wordt gemaakt met het beroemde Guggenheim van Gehry in Bilbao irriteert Scheeren. ‘Dat heeft echt niets te maken met wat er binnen gebeurt.’ Het omgekeerde geldt voor CCTV. ‘Als je naar de manier kijkt waarop televisie wordt geproduceerd, kom je vanzelf op het idee van de loop. Veel media zijn tegenwoordig verspreid over allerlei gebouwen, als op een campus. Wij wilden al die activiteiten weer samenbrengen. Zodat de medewerkers van CCTV het idee hebben dat ze onderdeel zijn van een sociale omgeving, meer nog dan van een technische. Een loop heeft geen top of bodem, het is een systeem van gelijkheid.’

Bovendien, zegt Scheeren, zal het topmanagement de kantoren in de brug tussen de twee torens delen met de minder hoog geplaatste werknemers. ‘Heel anders dan bij een gewone wolkenkrabber, waar het topmanagement ook letterlijk in de top komt te zitten.’

Dat je zulke pretenties kunt zien als wel erg idealistisch, neemt Scheeren op de koop toe. ‘Ja, het is een utopisch idee, maar juist in China is het misschien mogelijk. Het is het land van het collectief. CCTV wordt een stad met duizenden mensen, het krijgt een bijna stedelijke complexiteit, die ook rond het gebouw duidelijk merkbaar zal zijn.’

CCTV, zegt Scheeren vol vuur, wordt toegankelijk voor het publiek, dat via een speciale route door het gebouw het hele productieproces van televisie kan volgen. Het plein onder de torens is openbaar. Berichten in de New York Times dat de board van CCTV die openbaarheid wil inperken, kloppen volgens hem niet.

Bovendien zal CCTV zelf van identiteit veranderen, voorspelt Scheeren. ‘Door de toetreding tot de Wereldhandelsorganisatie en door het binnenhalen van de Spelen heeft China zich opengesteld voor de wereld. Het was een katalysator, een psychologische wild card. De medewerkers die het bouwproces hebben begeleid, zijn midden dertig tot midden veertig en internationaal georiënteerd. Ze willen verandering, ze willen van CCTV de BBC van China maken. Je ziet dat deze generatie steeds meer cruciale posities gaat innemen in het land.’

Scheeren reisde 16 jaar geleden, op zijn 21ste, door China omdat hij een voor hem volkomen vreemd land wilde leren kennen. ‘Het zette mijn hele Westerse manier van kijken naar de wereld volledig op zijn kop. Privacy, hygiëne, individualiteit; het was zo totaal anders. Het was onmogelijk om in China te zijn zonder een deel van je westerse individualistische barrières op te geven.’

Dat geldt, heeft hij geleerd, ook voor werken in China. ‘Alleen als je jezelf wilt aanpassen, kun je de gang van zaken hier beïnvloeden. Wie vasthoudt aan het morele framework van het Westen, zal China nooit begrijpen.’ In het Westen is het of dit of dat, in China kunnen twee schijnbaar tegengestelde zaken tegelijk bestaan, heeft Scheeren gemerkt. ‘Het denken is er veel anarchistischer dan in het Westen. Dat is een zeer bevrijdende ervaring. Ik heb in China een zeer vrij leven.’

Source: http://www.volkskrant.nl/vk/nl/2844/Archief/archief/article/detail/916537/2008/07/24/De-heruitvinding-van-de-wolkenkrabber.dhtml